Over het verschil tussen snelheid en virtuositeit

‘Hij die moet zeggen dat hij koning is, is dat niet’. Virtuositeit is niet zozeer een onderwerp, als meer een titel die een muzikant soms ineens heeft. Niemand noemt zichzelf virtuoos en wordt als daadwerkelijk erkend, maar zo ongrijpbaar als het is, het heeft wel degelijk een functie in muziek.

Virtuositeit gaat vaak gepaard met het vermogen om snelle, lastige solo’s, stukken of andere technische hoogstandjes te spelen. Dat wil echter niet zeggen dat snelheid hetzelfde is als virtuositeit. De term virtuoos komt van virtus, wat zich laat vertalen als meer dan simpelweg snelheid. Het is klasse, uitmuntendheid en kunde, maar ook de personificatie van moed. Kortweg, een deugd.

Om virtuositeit te beschouwen als snelheid doet het de definitie teniet. Een virtuoos doet namelijk precies het tegenovergestelde van wat het woord snelheid suggereert. Het speelt een spel met je perceptie, door iets dat eigenlijk erg lastig is gemakkelijk te laten klinken. Als iets ‘moeilijk’ klinkt dan heeft de artiest het er waarschijnlijk ook moeilijk mee. En dat is niet iets wat prettig is om naar te luisteren, het voelt kortademig, gespannen en wrang.

En dit is precies het probleem dat veel muzikanten van tegenwoordig vaak tegenkomen. Er zijn zoveel voorgangers waar we op kunnen bouwen, omdat alles via het internet zo gemakkelijk te bereiken is, dat we vaak ons doel voorbijschieten. Hoewel dit artikel geen tirade is over hoe ‘vroeger alles beter was’, ga ik wel proberen aan te kaarten hoe je als muzikant je voordeel ermee kunt doen en te laten zien wat de valkuilen zijn.

We zien het namelijk in alles waar techniek bij komt kijken. Technologie ontwikkeld zich exponentieel in alle richtingen, net als biologie en ook de kunst(technische) vaardigheden gaan met sprongen vooruit. We weten steeds meer over hoe het lijf functioneert en dus kunnen we daar ons voordeel mee doen, de gitaristen van tegenwoordig worden veel eerder geconfronteerd met snelheidstechnische mogelijkheden, waar ze anders wellicht niet aan gedacht hadden. We komen in de gitaar, met name de elektrische, duizenden trucjes tegen die ‘snelheid’ gemakkelijker zouden moeten maken. De hoek van de plectrum, de houding van de linker- of rechterhand, hoe hoog de gitaar hangt, de positie van de duim, lengte van de nagels. In verschillende conservatoria hangt men de studenten tegenwoordig aan een spierspanningsmeter.

Het probleem hiermee is dat het geen van alle concentreert op die andere aspecten van virtuositeit. Klasse, kunde, maar ook gemak en moed. Er zijn verscheidene onderzoeken geweest naar wat muziek nou zo speciaal maakt ten opzichte van andere kunstvormen. Er gebeuren namelijk heel speciale dingen met onze ademhaling en hartslag, maar ook ons bewustzijn en hersenen, kortweg ons hele lijf reageert als we naar muziek luisteren. Mensen die vaak naar concerten gaan weten dit ook, of je nou stil zit of rond staat te springen.

Dat komt omdat muziek een bijzonder eerlijke manier van communicatie is, omdat woorden niet in de weg zitten van wat we eigenlijk bedoelen. Net als dat intonatie en stemgebruik vaak veel meer zegt over iemands bedoeling dan de daadwerkelijk uitgesproken woorden. Door een muziekinstrument te bespelen vindt er (in meer of mindere mate, afhankelijk vd muzikant en of deze zich ook echt bloot wil geven) een bepaalde vorm van communicatie plaats.

Je neemt als publiek op deze manier vaak veel letterlijker de emotie en ideeën van de artiest over dan wanneer deze ze uit zou spreken. Als een artiest nerveus is, dan voel je dat en door naar een nerveuze artiest te luisteren kun je zelf kortademig worden. Als de artiest juist vrolijk is, of zwaarmoedig, kun je dat als publiek vaak overnemen. En een vrolijk stuk gespeeld door een zwaarmoedige muzikant kan een publiek dus ook danig in de war brengen. Daar is niets spiritueels of zweverigs aan, het is gewoon (auditieve) lichaamstaal. En het is die lichaamstaal waar virtuositeit nou net bij komt kijken.

Virtuositeit is namelijk wel vertaalbaar, waar snelheid niet specifiek een muzikale indruk achter kan laten. Virtuositeit staat toe dat een muzikant zichzelf voelbaar kan maken als mens. Het is niet alleen het gemak met het instrument en de muziek, maar ook de aanwezigheid van het publiek, wat ze in staat stelt om hun ideeën over te brengen, daarom krijg je veel minder gemakkelijk dezelfde lichamelijke en geestelijke reactie door naar een CD-opname te luisteren dan wanneer je naar een concert gaat.

Door te zoeken naar snelheid raakt de virtuositeit vaak juist achterop, of wordt het bereiken ervan in elk geval uitgesteld omdat de focus ergens anders ligt bij het oefenen. Hoe meer men zich concentreert op elk technische aspect, hoe minder tijd en aandacht er is voor het bereiken van virtuositeit en de toepassing hiervan. Dat wil niet zeggen dat het verkeert is om te oefenen op techniek, maar dat wie dagelijks alleen techniek oefent nooit virtuositeit zal bereiken. Hoogstens dat ze hun technische oefeningen over een paar jaar een paar tandjes sneller kunnen oefenen.

Muziek is communicatie, boven alles. Of we nou weten wat er bedoelt wordt of niet, zelfs dat is niet belangrijk. Oefen het maken van muziek, dan volgt virtuositeit vanzelf, omdat je hebt leren communiceren.